آشنایی با لینوکس و ترمینال

از ابرسرورهایی که اینترنت را نگه می‌دارند تا اندروید گوشی شما و همین سیستم توسعه‌ای که گیت رویش نصب است، همه‌جا لینوکس هست. برای برنامه‌نویس، آشنایی با لینوکس و به‌طور خاص کار با خط فرمان آن یک مهارت پایه است: سرورها معمولاً بدون محیط گرافیکی‌اند و تنها راه حرف زدن با آن‌ها، تایپ فرمان در ترمینال است.

در این درس نقشهٔ کلی را می‌بینیم و محیط کار را راه می‌اندازیم؛ از درس بعدی به‌طور جدی با فایل‌ها و پوشه‌ها کار می‌کنیم.

لینوکس دقیقاً چیست؟

به‌طور فنی، «لینوکس» فقط هستهٔ سیستم‌عامل (Kernel) است؛ برنامه‌ای که لینوس توروالدز آن را در سال ۱۹۹۱ منتشر کرد و کارهای ریز و اصلی مثل مدیریت حافظه، پردازنده و فایل‌سیستم را انجام می‌دهد. آنچه در دنیا «لینوکس» صدا می‌شود، مجموعه‌ای کامل است: هسته به‌علاوهٔ ابزارهای خط فرمان پروژهٔ GNU، محیط‌های گرافیکی و صدها برنامهٔ دیگر.

چون همهٔ این قطعات آزاد و متن‌بازند، هر گروهی می‌تواند مجموعهٔ خودش را بسته‌بندی کند؛ نتیجه «توزیع» (Distribution) نام دارد. چند توزیع پرکاربرد:

• اوبونتو (Ubuntu) — محبوب برای شروع و یکی از رایج‌ترین‌ها روی سرورها
• دبیان (Debian) — پایهٔ اوبونتو، معروف به پایداری
• فدورا (Fedora) — توزیع پیشرفته با نسخه‌های جدیدتر نرم‌افزارها
• آرچ (Arch) — سبک و قابل‌سفارشی‌سازی برای کاربران باتجربه

فرمان‌های این دوره روی همهٔ توزیع‌های اصلی یکسان‌اند؛ فقط مدیریت بسته‌ها (درس مدیریت بسته و پردازه) بین آن‌ها فرق می‌کند.

ترمینال و پوسته

وقتی پنجرهٔ سیاهی با متن سفید باز می‌کنید، دو چیز را دارید: «ترمینال» (Terminal) که همان پنجره است و «پوسته» (Shell) که برنامهٔ داخل آن است و فرمان‌های شما را می‌خواند و اجرا می‌کند. پوستهٔ استاندارد لینوکس Bash است.

در Bash یک «نشانهٔ فرمان» (Prompt) دائم دیده می‌شود که آمادهٔ دریافت فرمان است و معمولاً چنین شکلی دارد:

sara@ubuntu:~$

این نشانه را از راست به چپ بخوانید: ~ یعنی الان در پوشهٔ خانهٔ خودتان هستید، sara نام کاربری و ubuntu نام دستگاه است. علامت $ یعنی کاربر عادی‌اید؛ اگر # دیدید یعنی با دسترسی مدیریت (root) کار می‌کنید. بعد از این نشانه، فرمان تایپ می‌کنید و با کلید Enter اجرا می‌شود.

نخستین فرمان‌ها

whoami

نمونهٔ خروجی:

sara

فرمان whoami نام کاربر فعلی را چاپ می‌کند. فرمان echo هر متنی را که به آن بدهید، همان‌طور به خروجی می‌فرستد:

echo "Hello, World!"

نمونهٔ خروجی:

Hello, World!

آخرین مهارت این درس، مهم‌ترین آن است: هر فرمانی در لینوکس یک کتابچهٔ راهنما دارد که به آن «صفحهٔ راهنما» (man page) می‌گویند و با فرمان man باز می‌شود. مثلاً برای دیدن راهنمای کامل فرمان ls:

man ls

با کلیدهای جهت‌دار بالا و پایین می‌روید، با Space صفحهٔ بعد، و با کلید q خارج می‌شوید. اگر جایی گیر کردید، اولین کار همیشه man name-of-command است.

تمرین‌ها

# Write your commands here

whoami
echo "I am Sara and I am learning the terminal."
man whoami

:::

# Write your commands here

man echo
echo -n "Line without a trailing newline"

:::

خلاصه

• لینوکس یک هستهٔ سیستم‌عامل است و ترکیب آن با ابزارهای آزاد، توزیع‌هایی مثل اوبونتو و فدورا را می‌سازد.
• ترمینال پنجره است و پوستهٔ Bash داخل آن فرمان‌ها را اجرا می‌کند.
• نشانهٔ $ یعنی کاربر عادی و # یعنی مدیر سیستم؛ ~ پوشهٔ خانه است.
• با man راهنمای هر فرمان را می‌خوانید و با Tab نام‌ها را کامل می‌کنید.

ترمینال روشن است و اولین فرمان‌ها را زدید. در درس بعدی وارد جنگل پوشه‌ها می‌شویم و ساخت، کپی، جابه‌جایی و حذف فایل‌ها را تمام‌قد تمرین می‌کنیم.