مدیریت بسته‌ها و پردازه‌ها

دو کار در لینوکس تکرارشان می‌کنید تا آخر عمر: نصب نرم‌افزار و کنترل برنامه‌های در حال اجرا. هر دو از ترمینال انجام می‌شوند و هر دو برخلاف تصور، ساده‌تر از کلیک و دانلود و نصب‌کننده‌های گرافیکی‌اند.

بسته و مدیر بسته چیست؟

هر برنامهٔ آمادهٔ نصب در لینوکس یک «بسته» (Package) است: فایل برنامه به‌علاوهٔ فهرست وابستگی‌ها و نسخه‌هایش. توزیع شما این بسته‌ها را در «مخازن» (Repositories) رسمی جمع می‌کند و یک «مدیر بسته» (Package Manager) دارد که از آن‌ها برنامه می‌گیرد، نصب می‌کند و به‌روز نگه می‌دارد. شما آدرس برنامه را می‌دهید، نه لینک دانلود را؛ وابستگی‌ها هم خودکار حل می‌شوند.

روی اوبونتو و دبیان مدیر بسته apt است. کار را همیشه با به‌روزرسانی فهرست بسته‌های محلی شروع کنید:

sudo apt update

این فرمان چیزی نصب نمی‌کند؛ فقط فهرست «چه چیزهایی و با چه نسخه‌ای موجود است» را تازه می‌کند. بعد از آن:

sudo apt install curl      # install a program
sudo apt upgrade           # upgrade all installed programs
sudo apt remove curl       # remove a program
apt search editor          # search the package list

گزینهٔ search به دسترسی مدیر نیاز ندارد چون فقط در فهرست‌ها می‌گردد. خروجی نصب معمولاً طولانی است؛ شکل کلی‌اش چنین است:

Reading package lists... Done
Building dependency tree... Done
The following NEW packages will be installed:
  curl
Setting up curl (8.5.0-2ubuntu10.6) ...

پردازه چیست؟

هر برنامهٔ در حال اجرا یک «پردازه» (Process) است با یک شمارهٔ یکتا به نام PID. حتی خود ترمینال و پوستهٔ شما هم پردازه‌اند. برای دیدن پردازه‌ها:

ps aux

نمونهٔ خروجی (کوتاه‌شده):

USER   PID %CPU %MEM STAT COMMAND
root     1  0.0  0.1 Ss   /sbin/init
sara  2214  0.2  1.5 Ss   /usr/bin/bash
sara  3407  1.8  4.2 Sl  python3 app.py

ستون‌های کلیدی: PID شمارهٔ پردازه، %CPU و %MEM مصرف منابع و COMMAND خود برنامه. برای دیدن زنده و مرتب‌شدهٔ همین داده‌ها، فرمان top را اجرا کنید؛ فهرست را هر چند ثانیه تازه می‌کند و با q خارج می‌شوید.

پایان دادن به پردازه‌ها

گاهی برنامه‌ای قفل می‌شود یا باید آن را قطع کنید. فرمان kill به پردازهٔ هدف یک «سیگنال» می‌فرستد:

kill 3407     # request a clean exit (SIGTERM)
kill -9 3407  # forced exit (SIGKILL) - last resort only

بدون گزینه، kill سیگنال SIGTERM می‌فرستد: به برنامه فرصت می‌دهد فایل‌های بازش را ببندد و درست خارج شود. گزینهٔ -9 سیگنال SIGKILL است که پردازه را بدون هیچ فرصتی می‌کشد؛ پس فقط وقتی به کار ببرید که برنامه به SIGTERM پاسخ نمی‌دهد.

شمارهٔ پردازهٔ را با جست‌وجوی نام برنامه پیدا می‌کنید:

pgrep python3

نمونهٔ خروجی:

3407

در خود ترمینال هم راه کوتاه‌تری دارید: برنامه‌ای که جلوی شما اجراست، با کلید ترکیبی Ctrl+C قطع می‌شود؛ همان سیگنال قطع، ولی با دست.

اجرای پشت‌زمینه

اگر کارِ طولانی‌ای دارید ولی ترمینال را لازم نگه می‌دارید، در انتهای فرمان علامت & بگذارید:

sleep 60 &

نمونهٔ خروجی:

[1] 3410

فرمان بلافاصله برمی‌گردد و پردازهٔ تازه با شمارهٔ ۳۴۱۰ در پشت‌زمینه می‌رود؛ آن عدد در کروشه شمارهٔ کار در ترمینال فعلی است. حالا همان kill 3410 یا Ctrl+C روی فرمان جلویی، ابزار کنترل شماست.

تمرین‌ها

# Write your commands here

sudo apt update
sudo apt install cowsay
cowsay hello
sudo apt remove cowsay

:::

# Write your commands here

sleep 300 &
pgrep sleep
kill 3420        # the number pgrep printed
pgrep sleep

:::

خلاصه

• مدیر بسته برنامه را از مخازن رسمی با وابستگی‌هایش نصب می‌کند؛ در اوبونتو با apt update شروع و با apt install ادامه دهید.
• در فدورا dnf و در آرچ pacman همان نقش را دارند.
• هر برنامهٔ در حال اجرا یک پردازه با شمارهٔ PID است؛ ps aux عکس لحظه‌ای و top نمای زنده می‌دهد.
• kill پیش‌فرض SIGTERM می‌فرستد (خروج تمیز) و kill -9 خروج اجباری است؛ Ctrl+C هم برای فرمان جلویی همان کار را می‌کند.
• علامت & فرمان را به پشت‌زمینه می‌فرستد و PID آن را چاپ می‌کند.

با این درس، دورهٔ لینوکس شما یک پایهٔ کامل دارد: در درخت فایل‌سیستم می‌گردید، مجوزها را می‌خوانید، نرم‌افزار نصب می‌کنید و پردازه‌ها را مهار می‌کنید. از این نقطه به بعد، هر فرمان تازه‌ای که یاد بگیرید فقط لایه‌ای روی همین پایه است.